Μπορεί να τα έχετε χαρεί βραστά, τηγανητά ή μαγειρεμένα με όποιον άλλο τρόπο επιθυμείτε (του μυδοπίλαφου, μη εξαιρουμένου), όμως, τα μύδια στις δικές μας ή στις ξένες θάλασσες, μπορούν να προσφέρουν στον άνθρωπο πολύ περισσότερα και πιο σημαντικά από ένα νόστιμο γεύμα!

Χάρη στις εγγενείς ιδιότητές τους («ρουφάνε» και φιλτράρουν μεγάλο όγκο ύδατος για να προσλάβουν την τροφή τους, οπότε βιοσυσσωρεύουν μαζί μ' αυτήν στους ιστούς τους και τυχόν ρύπους που υπάρχουν στο νερό - κυρίως βαρέα μέταλλα και οργανικές ενώσεις), τα μύδια μπορούν να λειτουργήσουν ως δείκτες της «υγείας» του οικοσυστήματος μέσα στο οποίο ζουν, προσφέροντας πολύτιμα στοιχεία στις οικο-τοξικολογικές μελέτες με στόχο την αποτίμηση της θαλάσσιας ρύπανσης και τον έλεγχο της τοξικότητας στο υδάτινο περιβάλλον.

Τα πλεονεκτήματα τους, όπως έχουν από καιρό επισημάνει οι επιστήμονες, είναι πολλά και σημαντικά: έχουν ευρεία γωγραφική εξάπλωση παίζοντας κομβικό ρόλο στις παράκτιες βιοκοινωνίες, αγκιστρώνονται συνήθως σε μεγάλους πληθυσμούς και σε σταθερά σημεία οπότε μπορούν να «καταγράψουν» τα επίπεδα ρύπανσης στις συγκεκριμένες περιοχές, αντέχουν ως οργανισμοί σε δυσμενείς περιβαλλοντικές συνθήκες και, τέλος, είναι εύχρηστα και βολικά για οικο-τοξικολογικά πειράματα, λόγω του μικρού μεγέθους τους και των διόλου απαιτητικών συνθηκών συντήρησής τους στο εργαστήριο...

Έτσι, μόνο παράξενο δεν είναι το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί η χρήση μυδιών ως βιολογικών δεικτών σε σημαντικά προγράμματα παρακολούθησης της ρύπανσης των υδάτινων συστημάτων, όπως το πρόγραμμα Mussel Watch που ξεκίνησε στις χώρες της Μεσογείου το 2002 και αρχικά μετρούσε μόνο συγκεντρώσεις ραδιενεργών στοιχείων, όπως το Cs-137, όμως τα τελευταία χρόνια διευρύνθηκε και πλέον περιλαμβάνει τη συλλογή δεδομένων για διάφορους ρύπους.

Υπάρχουν καθιερωμένα πειράματα και στη διεθνή βιβλιογραφία μπορούμε να βρούμε πολυάριθμα αποτελέσματα χρήσης μυδιών, προκειμένου να μελετηθούν βιοδείκτες έκθεσης σε τοξικές ενώσεις (μέταλλα, πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες-ΠΑΥ, PCBs, κλπ), τα οποία εστιάζουν στις τοξικές επιδράσεις στο Mytilus galloprovincialis, ένα συνηθισμένο και χαρακτηριστικό για τη Μεσόγειο είδος μυδιού.

Τα εν οίκω και εν Σαρωνικώ...

Στα καθ' ημάς, επί πολλές δεκαετίες η λέξη "θαλάσσια ρύπανση" ήταν σχεδόν συνώνυμη με τον Σαρωνικό, καθώς ο συγκεκριμένος κόλπος αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά προβλήματα της χώρας, λόγω της υπέρμετρης και άναρχης ανάπτυξης του Πειραιά και της Αθήνας, σε συνδυασμό με την απουσία κατάλληλων υποδομών.

Τα αστικά και βιομηχανικά (καθώς στον κόλπο της Ελευσίνας, που είναι τμήμα του Σαρωνικού, λειτουργούσαν από παλιά διυλιστήρια πετρελαίου, ναυπηγεία, χυτήρια, βιομηχανίες τσιμέντου, κ.λπ) απόβλητα της Αττικής επιβάρυναν σημαντικά το θαλάσσιο περιβάλλον, ενώ το ίδιο έκαναν η διακίνηση των πλοίων, οι εργασίες επιχωμάτωσης, η ατμοσφαιρική ρύπανση και το ρεύμα του Αγ. Γεωργίου, που μετέφερε υγρά απόβλητα βυρσοδεψείων, βιομηχανιών χάρτου, ακόμα και στραγγίσματα του χώρου ταφής απορριμμάτων των ΄Ανω Λιοσίων, με μοιραίες συνέπειες για το περιβάλλον...

Όλα αυτά τα χρόνια, το Εθνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών διενεργούσε συστηματικές έρευνες και δειγματοληψίες σε 16 διαφορετικά σημεία στην περιοχή για βαρέα μέταλλα και άλλους ρύπους και υπογράμμιζε στις εκθέσεις του προς τους αρμόδιους την τραγική κατάσταση  του Κόλπου και τον κίνδυνο να νεκρωθεί από ζωή.

Χρειάστηκε να ξεκινήσει η λειτουργία του Κέντρου Επεξεργασίας Λυμάτων της Ψυτάλλειας, το 1994, για να αρχίσει να «αναπνέει» και πάλι ο Σαρωνικός, με τον περιορισμό του ρυπαντικού φορτίου και τη βελτίωση της διαφάνειας των νερών, ενώ από το 2005 και μετά, όταν λειτούργησε πια και ο βιολογικός καθαρισμός, τα λύματα είναι εντελώς καθαρά, με αποτέλεσμα να κάνουν πάλι την εμφάνισή τους ψάρια στα δίκτυα των ψαράδων.

Λύση και ελπίδα

Παράλληλα με τις συνήθεις εργαστηριακές αναλύσεις, στο Σαρωνικό είχαν χρησιμοποιηθεί από παλιά (την περίοδο 1993-97) μύδια της ποικιλίας Mytilus galloprovincialis για τον έλεγχο της συγκέντρωσης οργανοχλωριωμένων ενώσεων, αναδεικνύοντας το πρόβλημα.

Ανάλογες μελέτες με μύδια έγιναν και τα τελευταία χρόνια, στο Εργαστήριο Χημείας Περιβάλλοντος του Πανεπιστήμιου της Αθήνας, με αντικείμενο τη ρύπανση σε τρεις περιοχές του Σαρωνικού (ιδιαίτερα στον Κόλπο της Ελευσίνας και στα ανοικτά της Αίγινας) και την αποτίμηση των αντιοξειδωτικών δεικτών στο βιολογικό σύστημα.

Οι έλεγχοι που έγιναν πρόσφατα στο μανδύα και τα βράγχια των μυδιών για συγκεντρώσεις τοξικών μετάλλων (όπως κάδμιο, χαλκός, μόλυβδος, σίδηρος κ.λπ) και πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων απέδειξαν τόσο τη βελτίωση της κατάστασης στο Κόλπο, όσο και την εγκυρότητα της μεθόδου ελέγχου: επιβεβαιώθηκε ότι η εκτίμηση των επιπέδων ρύπανσης μπορεί να γίνει με ικανοποιητική προσέγγιση, σε σύγκριση με έρευνες σε «καθαρές» περιοχές.

Μάλιστα, στο πλαίσιο της επίσκεψής μας για το γύρισμα του συνοδευτικού βίντεο, στο Χημικό Τμήμα του Πανεπιστημίου της Αθήνας, μας διαβεβαίωσαν ότι τέτοιου είδους πειράματα μπορούν να διεξαχθούν σε διάφορες θάλασσες και κόλπους, είτε υπάρχουν εκεί αυτόχθονα μύδια, είτε όχι: στην πρώτη περίπτωση τα μύδια μπορούν να συλλεγούν κατά εποχές και να μεταφερθούν στο εργαστήριο για περαιτέρω μελέτες και αναλύσεις, ενώ στη δεύτερη η εναλλακτική λύση είναι αυτά να συγκεντρωθούν από μυδοκαλλιέργειες και να βυθισθούν στην υπό μελέτη περιοχή για 2-3 εβδομάδες και στη συνέχεια να γίνουν αναλύσεις - μέθοδος που χρησιμοποιείται τα τελευταία χρόνια για τη μελέτη της ρύπανσης στον κόλπο της Βενετίας.

Αποτελεσματική τεχνογνωσία

Η πρόσφατη μελέτη των επιπέδων ρύπανσης στο Σαρωνικό με τη βοήθεια μυδιών, στο πλαίσιο της οποίας επαναπροσδιορίστηκε και εκσυγχρονίστηκε το σύνολο της ερευνητικής διαδικασίας, απέφερε ένα διδακτορικό (αυτό της Θωμαΐδας Βλαχογιάννη) και προκάλεσε το ενδιαφέρον αρκετών φοιτητών του Τμήματος Χημείας, που ήδη στράφηκαν προς αυτή την κατεύθυνση, εμπλουτίζοντας τη βάση δεδομένων του Εργαστηρίου με νέες μετρήσεις.

Παράλληλα, προκάλεσε και διεθνές ενδιαφέρον, το οποίο εκφράστηκε τόσο με επαφές και ερωτήματα εκ μέρους ξένων ερευνητών, όσο και με τον ερχομό ενός φοιτητή από την Πορτογαλία για να μελετήσει ειδικά αυτή τη μέθοδο ελέγχου της οικο-τοξικότητας με βιοδείκτες, αξιοποιώντας την τεχνογνωσία που υπάρχει πλέον στο Καποδιστριακό.

Ο σπόρος, λοιπόν, έπιασε και ρίζωσε... «Συνεχίζετε την έρευνα;» ρώτησα τον καθηγητή Θανάση Βαλαβανίδη, καθώς ολοκληρώναμε τη συνέντευξη. «Όχι, όμως αυτή θα μπορούσε σίγουρα να συνεχιστεί από άλλους ερευνητές, ακόμα και να επεκταθεί, ώστε να εξαχθούν πιο συγκεκριμένα αποτελέσματα», μου απάντησε, για να προσθέσει ότι «δεν χρειάζεται πολύς και ειδικός εξοπλισμός, ούτε πολλά έξοδα - το κόστος δεν ξεπερνά τις 2000-3000 € το χρόνο, για τα αντιδραστήρια...» «Τι μπορεί να μας προσφέρει;» επιμένω. «Πρέπει να συνεχιστεί μόνο και μόνο γιατί έτσι θα μπορέσουμε να δούμε αν έχει προχωρήσει σε ικανοποιητικό επίπεδο και συνεχίζεται η πορεία απορρύπανσης του Σαρωνικού ή, μετά από ένα ορισμένο χρονικό στάδιο, ο Σαρωνικός ξαναγυρίζει πίσω, στην παλαιότερή του κατάσταση...»

Είθε να μας βοηθήσουν τα μύδια, ως «οικο-φρουροί» των υδάτων, να το ανακαλύψουμε!