Οι παλιότεροι το θυμούνται, έστω σαν απόηχο από τις διηγήσεις των γονιών τους: ως τα μέσα σχεδόν του 20ου αιώνα, η ελονοσία αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα και στην Ελλάδα πραγματική μάστιγα με μεγάλες οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις.

Κι εμείς μεν μπορεί να βρήκαμε τη λύση (με πολύ κόπο και προσπάθεια, είναι αλήθεια), και να απαλλαχτήκαμε αξιοποιώντας την πρόοδο της ιατρικής, που έκτοτε έκανε πολλά βήματα πέρα από την απλή χορήγηση της (θεόπικρης!) κινίνης, όμως εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη μας και ιδιαίτερα στις αναπτυσσόμενες χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής εξακολουθούν να ταλανίζονται καθημερινά και πάρα πολλοί χάνουν ακόμα και τη ζωή τους από την ελονοσία...

Τα στοιχεία της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας και άλλων διεθνών οργανισμών είναι συντριπτικά: πάνω από ένα εκατομμύριο παιδιά ηλικίας κάτω των 5 χρόνων χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από ελονοσία δηλαδή, κάθε 30 δευτερόλεπτα χάνεται κι ένα παιδί!

Βασική αιτία για την εξάπλωση και συντήρηση της ασθένειας, είναι οι κακές έως απαράδεκτες, από πλευράς υγιεινής, συνθήκες στις οποίες ζουν οι πληθυσμοί στον Τρίτο Κόσμο συνθήκες ευνοϊκές για την ανάπτυξη κουνουπιών και άλλων εντόμων, τα οποία συμβιώνουν με τους ανθρώπους, μ' όλες τις δυσμενείς επιπτώσεις που μπορεί να έχει κάτι τέτοιο στην υγεία τους.

Όπως είναι ευνόητο, χιλιάδες ερευνητές από πανεπιστήμια, ινστιτούτα, ιδρύματα, κυβερνητικές υπηρεσίες και φαρμακευτικές εταιρίες έχουν από χρόνια καταπιαστεί με την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος, προσεγγίζοντάς το από πολλές διαφορετικές πλευρές με εμβόλια, με φάρμακα, με κάθε λογής εντομοκτόνα, αλλά και με τόσο απλά μέσα, όπως η χρήση κουνουπιέρας! Κάποιες προσπάθειες φαίνεται ότι βρίσκονται σε καλό δρόμο, όμως η λύση (που ίσως να μην είναι μόνο μια, αλλά πολλές ταυτόχρονα) βρίσκεται ακόμα μακριά.

Μια εναλλακτική προσέγγιση

Μια από τις πο ελπιδοφόρες προσεγγίσεις, που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα και αφήνει μεγάλα περιθώρια αισιοδοξίας για την επιτυχία της προσπάθειας, είναι αυτή που υιοθετήθηκε (και χρηματοδοτείται) από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο του τετραετούς ερευνητικού προγράμματος ENAROMaTIC, με επιστημονικό και διοικητικό υπεύθυνο το «δικό μας» Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος» και συντονιστή τον καθηγητή Βιοχημείας και Μοριακής Βιολογίας, Κώστα Ιατρού.

Τι διαφορετικό έχει; Πάμε πρώτα πίσω, στα βιβλία... Ξέρουμε ότι για την εξάπλωση της ελονοσίας, ο «ένοχος» είναι ένα πρωτόζωο, το οποίο μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω του τσιμπήματος μολυσμένων θηλυκών κουνουπιών, που χρειάζονται το αίμα για τη συνέχιση της αναπαραγωγικής τους διαδικασίας.

Τα θηλυκά κουνούπια αντιλαμβάνονται την παρουσία των ανθρώπων ξενιστών στο περιβάλλον τους, ανιχνεύοντας τις οσμές που αυτοί εκπέμπουν.

Το ρόλο της «μύτης» παίζουν εξειδικευμένα βιολογικά μόρια στις κεραίες τους (αυτά είναι τα κύρια όργανα, που εξυπηρετούν την αντίληψη των οσμών), μέσα από μια ιδιαίτερα σύνθετη διεργασία.

Αν εμείς μπορέσουμε να διαταράξουμε αυτή τη διεργασία, τα θηλυκά κουνούπια (τα μόνα που τσιμπάνε, επειδή ακριβώς έχουν ανάγκη το αίμα) θα χάσουν την ικανότητα να προσανατολίζονται οσφρητικά και να κατευθύνονται προς τους στόχους τους, οπότε όχι μόνο θα αποτραπεί η μετάδοση του παρασίτου της ελονοσίας στον άνθρωπο, αλλά θα μειωθεί σταδιακά και ο πληθυσμός των κουνουπιών, καθώς θα αντιμετωπίσουν δυσκολίες στην αναπαραγωγή τους! 

Αποπροσανατολισμός και παραπλάνηση

Πάνω σ' αυτή τη λογική βασίζεται η προσπάθεια, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος ENAROMaTIC (αρχικά των λέξεων European Network for Advanced Research on Olfaction for Malaria Transmitting Insect Control), το οποίο ξεκίνησε πέρυσι, χρηματοδοτείται με 2,5 εκατ. € από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ενώνει υπό τη σκέπη του ερευνητές απο επτά ευρωπαϊκές χώρες, έναν φορέα από τις ΗΠΑ και έναν από τη Νιγηρία, όπου θα γίνει και ο τελικός έλεγχος της αποτελεσματικότητας των προτάσεών τους.

Σύμφωνα με τα σχέδια της κοινοπραξίας, αρχικά, θα μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο το κουνούπι Anopheles gambiae ανιχνεύει πτητικές ουσίες (ανάμεσά τους και τις ανθρώπινες οσμές) στο περιβάλλον του. Στη συνέχεια, θα εντοπιστούν νέες ουσίες, φυσικής και συνθετικής προέλευσης, οι οποίες παρεμποδίζουν (είτε παραπλανώντας είτε αποπροσανατολίζοντας το έντομο) τη φυσιολογική οσφρητική λειτουργία του και είναι, βέβαια, ασφαλείς για τους χρήστες και το περιβάλλον.

Οι ουσίες αυτές θα δοκιμαστούν σε επιλεγμένες περιοχές της Αφρικής, όπου ενδημεί το συγκεκριμένο κουνούπι και η ελονοσία, για να δοκιμαστεί η αποτελεσματικότητά τους σε «συνθήκες πεδίου», όπως λένε οι ερευνητές, δηλαδή, στην πράξη.

Σημαντική ελληνική συνεισφορά

Η συνεισφορά της ελληνικής πλευράς στην κοινή ερευνητική προσπάθεια είναι κάτι παραπάνω από σημαντική: εκτός από τον γενικότερο συντονισμό εκ μέρους του κ. Ιατρού, από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» συμμετέχουν το Εργαστήριο Μοριακής Γενετικής Εντόμων & Βιοτεχνολογίας του Ινστιτούτου Βιολογίας, η ομάδα της Μοριακής Φαρμακολογίας με επικεφαλής τη Δρα Η. Γεωργούση, και η ομάδα Χημικής Οικολογίας & Φυσικών Προϊόντων, με επικεφαλής τη Δρα Μ. Κωνσταντοπούλου.

Στο πρόγραμμα συμμετέχει, επίσης, με ερευνητική ομάδα από τον Δρα. Σπ. Ζωγράφο, το Ινστιτούτο Οργανικής & Φαρμακευτικής Χημείας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, ενώ στο χώρο της μοντελοποίησης μορίων συνεισέφερε την τεχνογνωσία του ο καθηγητής Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου, Ηλίας Ηλιόπουλος.

Στόχος των τριών ομάδων του «Δημόκριτου» είναι η απομόνωση και ο λειτουργικός χαρακτηρισμός γονιδίων του κουνουπιού φορέα του παρασίτου της ελονοσίας, τα οποία παίζουν καθοριστικό ρόλο στην οσφρητική του λειτουργία, αλλά και η ανάπτυξη καινοτόμων μεθοδολογιών για την αυτοματοποιημένη και ταχεία ανίχνευση ουσιών, οι οποίες μπορούν να δρουν ως οσφρητικά ερεθίσματα για το κουνούπι.

Σ' ό,τι αφορά στην ομάδα του ΕΙΕ, αποστολή της είναι ο προσδιορισμός της δομής μερικών από τις πρωτεΐνες που δεσμεύουν με ειδικό τρόπο οσμές ανθρώπινης προέλευσης, καθορίζοντας έτσι την ανταπόκριση του κουνουπιού στα αντίστοιχα οσφρητικά ερεθίσματα.

Η ομάδα θα διερευνήσει τη συμπεριφορά των συγκεκριμένων πρωτεϊνών και θα αναλάβει το σχεδιασμό νέων μορίων - αναλόγων των φυσικών οσμών, που αναμένεται να λειτουργήσουν ως αποτελεσματικά οσφρητικά ερεθίσματα, εμποδίζοντας τα κουνούπια να αντιλαμβάνονται την παρουσία ανθρώπων στο περιβάλλον τους.

Το πο εντυπωσιακό στοιχείο, όμως, που βάζει άλλη μια σφραγίδα ελληνικότητας στο συγκεκριμένο πρόγραμμα, είναι ότι η ερευνητική ομάδα του «Δημόκριτου» αναζητά (με πολύ ελπιδοφόρα αποτελέσματα, μέχρι στιγμής) στον πλούτο της ελληνικής χλωρίδας και συγκεκριμένα στις συλλογές ελληνικών ενδημικών αρωματικών φυτών τις βιοενεργές ουσίες φυσικής προέλευσης, οι οποίες θα αποπροσανατολίζουν με αποτελεσματικό τρόπο τα κουνούπια.

Εκχυλίσματα ελληνικών φυτών εξετάζονται με τις νέες μεθοδολογίες, με στόχο την ανίχνευση τη παρουσίας ουσιών με τις επιθυμητές ιδιότητες, σ' ό,τι αφορά στη δράση τους στο οσφρητικό σύστημα των κουνουπιών, με στόχο την εξουδετέρωσή του. Κι απ' ό,τι μας είπαν, τα πρώτα μηνύματα είναι πολύ καλά, ακόμα κι από τις δοκιμές με κοινά, κοινότατα φυτά, όπως ο βασιλικός.

Να πάρουμε το αίμα μας πίσω!

Ένα τόσο σημαντικό ερευνητικό πρόγραμμα είναι βέβαιο ότι δεν μπορεί να δώσει αποτελέσματα από τη μια μέρα στην άλλη... Απλά, στο χρόνο περάτωσής του, στα τέλη του 2012, θα έχουμε στη διάθεσή μας ένα σημαντικό αριθμό νέων ουσιών φυσικής ή συνθετικής προέλευσης, οι οποίες θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως δραστικά συστατικά σε μια σειρά σκευασμάτων για την προστασία του πληθυσμού στις μαστιζόμενες από την ελονοσία χώρες του Τρίτου Κόσμου.

Όντας αποδεδειγμένα μη τοξικές, οι νέες ουσίες θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε σε ατομικό επίπεδο (δερματικές επαλείψεις, ψεκασμοί σε κουνουπιέρες και περιορισμένους χώρους) είτε σε συλλογικό (περιμετρικοί ψεκασμοί ή τοποθέτηση οσφρητικών παγίδων σε περιοχές όπου ενδημεί η ελονοσία), βοηθώντας αποφασιστικά στη μείωση των τσιμπημάτων, άρα και στη σταδιακή αντιμετώπιση της νόσου.

Όμως, αυτό δεν είναι το μοναδικό όφελος: οι προσεγγίσεις, οι μεθοδολογίες και τα αποτελέσματα του προγράμματος ENAROMaTIC αναμένεται να λειτουργήσουν ως πρότυπα για αντίστοιχες προσπάθειες, με νέο στόχο τον περιορισμό άλλων επικίνδυνων μολυσματικών ασθενειών, οι οποίες μεταδίδονται στον άνθρωπο από διαφορετικά είδη κουνουπιών και άλλα έντομα.

Σίγουρα, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να επαληθεύσουμε τη λαϊκή ρήση και «να πάρουμε το αίμα μας πίσω». Τουλάχιστον, όμως, ας καταφέρουμε να μην το παίρνουν ούτε τα κουνούπια, μ' όλες τις οδυνηρές συνέπειες που μπορεί να έχει κάτι τέτοιο...