H τεχνολογία είναι παρούσα και στηρίζει δυναμικά κάθε έκφανση της ζωής μας. Εγώ, τουλάχιστον, δε γνωρίζω κάποιο τομέα δραστηριότητας στον οποίο η συμμετοχή της να είναι μηδενική ή αμελητέα.

Παντού και πάντα βάζει όχι απλώς το λιθαράκι της, αλλά τον ογκόλιθο που στηρίζει το παρόν και προσφέρει το αναγκαίο «πάτημα» για τις μελλοντικές επεκτάσεις.

Κι αν μερικές φορές την κατηγορούν ως συνεργό στη μόλυνση και την καταστροφή του περιβάλλοντος (βλέπε, εργοστάσια ή οχήματα, που κι αυτά «παρεκτρέπονται» λόγω της δικής μας απληστίας), άλλες τόσες και περισσότερες φορές έχει διορθώσει τα «ημαρτημένα» της και έχει δώσει λύσεις σε μύρια όσα προβλήματα, με την καταλυτική συμμετοχή της σε πλείστες δράσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας.

Όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με τις πρωτοβουλίες για την προστασίας της αρκούδας και της μεσογειακής φώκιας. Τι δουλειά έχει η ξηρά με τη θάλασσα, ίσως αναρωτηθείτε και με το δίκιο σας... Αναζητήσατε το βιολόγο!

Όταν πριν από λίγους μήνες, είχαμε παρουσιάσει (δείτε εδώ) τις προσπάθειες που καταβάλλει, με τη βοήθεια της υψηλής τεχνολογίας, η μη-κυβερνητική περιβαλλοντική οργάνωση «Αρκτούρος» για την ιχνηλασία και την προστασία των μεγαλόσωμων θηλαστικών, ο βιολόγος Αλέξανδρος Καραμανλίδης που είχε σημαντική συμβολή σ' εκείνο το αφιέρωμα, ρώτησε αν θα μας ενδιέφερε κάτι ανάλογο στο χώρο της θάλασσας.

Η καταφατική απάντηση έφερε, έπειτα από μερικές εβδομάδες, τις πρώτες πληροφορίες για την απόπειρα (που ήταν και η δεύτερη στη Μεσόγειο) να τοποθετηθεί ανάλογο σύστημα παρακολούθησης με πομπό στην «Άρτεμη», μια μικρή μεσογειακή φώκια, ηλικίας λίγων μόνο μηνών, φιλοξενούμενη εκείνη την εποχή στο Κέντρο Περίθαλψης Μεσογειακής Φώκιας της μη-κυβερνητικής οργάνωσης Mom, η οποία εκπαιδευόταν για να επιστρέψει στο φυσικό της περιβάλλον, στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βορείων Σποράδων.

Ενδείκτης του οικοσυστήματος

Οι πληροφορίες είχαν να κάνουν τόσο με την «ταυτότητα» του ίδιου του μικρού ακόμα θηλαστικού, όσο και με τη φύση της ερευνητικής πρωτοβουλίας, εκ μέρους της Mom, η οποία εντάσσεται στους γενικότερους σκοπούς και στόχους της μη-κυβερνητικής οργάνωσης, που είναι «η προστασία του θαλάσσιου οικοσυστήματος, μέσω της μελέτης και της προστασίας της μεσογειακής φώκιας». Κι αυτό το καταφέρνει με τη βοήθεια των περίπου 15 μόνιμων συνεργατών της, αλλά και τουλάχιστον 2000 εθελοντών μελών ενός ευρύτατου δικτύου συλλογής πληροφοριών.

Γιατί, όμως, ειδικά της - κατά τα άλλα, συμπαθέστατης και χαριτωμένης - φώκιας; Γιατί, όπως μου εξήγησαν υπομονετικά οι ειδικοί, η φώκια είναι «ανώτατος θηρευτής» κι από τη δική της παρουσία - που θεωρείται άριστος «ενδείκτης υγείας» του οικοσυστήματος - εξαρτάται η πορεία και η εξέλιξη του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Προσθέτοντας πως, όταν σε κάποιες περιοχές μειώθηκαν ή χάθηκαν εντελώς οι φώκιες, ξεκίνησαν οι ανισορροπίες και τα προβλήματα.

Γι' αυτό η μεσογειακή φώκια, που θεωρείται σήμερα το πλέον απειλούμενο θαλάσσιο θηλαστικό προστατεύεται τόσο από την ελληνική, όσο και την ευρωπαϊκή νομοθεσία (το πόσο καλά τηρούνται οι νόμοι στη χώρα μας, βέβαια, είναι μια εντελώς άλλη υπόθεση...) ώστε, αν όχι να αυξηθεί, τουλάχιστον να διατηρηθεί ο πληθυσμός της στα σημερινά επίπεδα: περίπου 600 ζώα ζουν σ' ολόκληρη τη Μεσόγειο, από τα οποία τα μισά στα ελληνικά νερά, πολλαπλασιάζοντας τις ευθύνες μας για τη διατήρηση αυτού του σπάνιου είδους.

Όσο για τους λόγους που μας προτιμά το θαλάσσιο θηλαστικό, το οποίο έχει αναδειχθεί σε «εθνικό» σύμβολο για την προστασία της φύσης... ας όψονται τα περίπου 15000 χιλιόμετρα ακτογραμμής και τα περισσότερα από 4000 νησιά της Ελλάδας, που της εξασφαλίζουν το κατάλληλο περιβάλλον για να ζήσει και να αναπαραχθεί.

Όχι πως όλα είναι ρόδινα, βέβαια... Η μεσογειακή φώκια (Monachus monachus, το επιστημονικό της όνομα) είναι το σπανιότερο είδος φώκιας στον πλανήτη, ένα από τα έξι περισσότερο απειλούμενα (critically endangered) θηλαστικά στη Γη και, βέβαια, το Νο 1 απειλούμενο με εξαφάνιση θαλάσσιο θηλαστικό στην Ευρώπη.

Εχθροί της είναι ο καιρός (για τον οποίο κανείς δεν μπορεί να κάνει τίποτα) και ο άνθρωπος (που περιορίζει συνεχώς το βιότοπό της με τις δραστηριότητές του ή διεκδικεί για λογαριασμό του τα ίδια ψάρια και χταποδάκια της τροφής της, για τον οποίο μπορεί και πρέπει να γίνουν πολλά).

Περιπέτεια με αίσιο τέλος

Η μικρή «Άρτεμη» μάλλον είχε πέσει θύμα της κακοκαιρίας, όταν βρέθηκε στις 10 Δεκεμβρίου να πλέει τραυματισμένη και αφυδατωμένη, στη Λέρο, από τον αντιδήμαρχο του νησιού, Μανώλη Κουμπάρο.

Μόλις 15 ημερών, ήταν σε κακή κατάσταση, με εμφανή τραύματα στο κεφάλι και τα πτερύγια, τα οποία προκλήθηκαν πιθανότατα από πρόσκρουση στα βράχια, όταν την παρέσυρε το ρεύμα μακριά από τη μητέρα της...

Με τη στενή συνεργασία του Λιμενικού, η «Άρτεμη» (που πήρε το όνομα της προστάτιδας θεάς του νησιού) μεταφέρθηκε στο Κέντρο Περίθαλψης της Αλοννήσου, όπου υποβλήθηκε αμέσως σε εντατική θεραπεία κατά της αφυδάτωσης με τη χορήγηση ορού, ενώ περιποιήθηκαν και τα (ευτυχώς, επιφανειακά) τραύματά της με αντιβιοτικά και βιταμίνες.

Στις 11 Απριλίου, δυνατή πια και εκπαιδευμένη για τη νέα της ζωή εκτός της δεξαμενής του Κέντρου, η «Άρτεμη» (το 25ο ζώο που, μετά την περίθαλψη, επανεντάσσεται στο φυσικό του περιβάλλον) αφέθηκε ελεύθερη στη θάλασσα από το ερευνητικό σκάφος «Οδύσσεια», έχοντας κολλημένο στο σκληρό τρίχωμα της πλάτης της ένα μικρό πομπό.

Λίγο μετά τις 10, το ίδιο βράδυ, έστειλε το πρώτο της σήμα...

Έρευνα και Τεχνολογία

Ο πομπός της «Άρτεμης» είναι ο δεύτερος σύγχρονος που τοποθετείται σε μεσογειακή φώκια (ο πρώτος, ο οποίος επίσης αξιοποιούσε το δίκτυο GSM, είχε τοποθετηθεί στη «Βικτώρια» που απελευθερώθηκε πριν από δυο χρόνια αλλά δεν λειτούργησε, ενώ ένα άλλο, παλαιότερο μοντέλο που είχε τοποθετηθεί στο «Δημήτρη» το 2004, μετέδιδε μέσω δορυφόρου και είχε φτωχά αποτελέσματα).

Τα δεδομένα που συγκεντρώνει το σύστημα είναι το γεωγραφικό στίγμα με χρήση GPS σε σχέση με το χρόνο, το βάθος της κατάδυσης, ο χρόνος που περνάει το ζώο μέσα και έξω από το νερό, καθώς και η ταχύτητα κολύμβησης. Οι επιστήμονες επεξεργάζονται τα στοιχεία που φτάνουν στους υπολογιστές τους και εξάγουν πολύτιμα συμπεράσματα για τις συνήθειες της μεσογειακής φώκιας.

Ακόμα και με το ατελές πρώτο σύστημα, για παράδειγμα, είχαν ανακαλύψει, προς μεγάλη έκπληξή τους, πως ο «Δημήτρης» βουτούσε ως και στα 125 μέτρα για να βρει τροφή!

Και, βέβαια, τέτοιοι πομποί δεν τοποθετούνται ποτέ σε ελεύθερα ζώα, παρά μονάχα στις μικρές φώκιες της περίθαλψης με αυστηρούς δεοντολογικούς κανόνες, όταν απελευθερώνονται και για λίγες μόνο εβδομάδες, μέχρι να αλλάξουν τρίχωμα, οπότε πέφτουν και (παρά το υψηλό κόστος τους) καταλήγουν στο βυθό του Αιγαίου.

Πάντως, οι πομποί δεν είναι η μόνη εφαρμογή υψηλής τεχνολογίας που αξιοποιούν οι ερευνητές της Mom. Θέλοντας να παρακολουθήσουν τις φώκιες μέσα στις σπηλιές τους, χωρίς να τις αναστατώσουν ή να τις τρομάξουν, εγκαθιστούν κάμερες υπερύθρων εφοδιασμένες με αισθητήρες κίνησης θερμότητας που ενεργοποιούνται μόλις μπει στη σπηλιά ένα ζώο και παρακολουθούν τις κινήσεις του.

Χάρη σ' αυτές, έχουν συλλέξει πολλές χιλιάδες σπάνιες φωτογραφίες και βίντεο, αποκαλυπτικά για τη συμπεριφορά του ζώου όταν ξεκουράζεται, γεννάει, θηλάζει ή παίζει με το μικρό του.

Λόγια και πράξεις

Πολλά τα λόγια και οι υποσχέσεις, όμως πολλά και τα προβλήματα. Η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει, όσο της αναλογεί, στη μελέτη, την οργάνωση της δουλειάς και στην εν δυνάμει προστασία των ζώων, όμως, πολλά ακόμα πρέπει να γίνουν για να βελτιωθεί η κατάσταση στη χώρα μας, σ' ό,τι αφορά στη μεσογειακή φώκια.

Ενώ στα μικρά φωκάκια βασική αιτία θανάτου είναι τα φυσικά αίτια, στις μεγαλύτερες φώκιες οι βασικές αιτίες θανάτου είναι ανθρωπογενής, κυρίως η σκόπιμη θανάτωση και η τυχαία παγίδευση σε αλιευτικά εργαλεία.

Χρειάζεται, λοιπόν, ακόμα μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση τόσο των παράκτιων αλιέων (για τη σχέση τους με τις φώκιες ολοκληρώνεται φέτος σχετική μελέτη), όσο και του ευρύτερου κοινού (η Mom έχει φτιάξει εξαιρετικά βαλιτσάκια, για επικοινωνία του μηνύματός της στα σχολεία), χρειάζονται κι άλλοι φορείς διαχείρισης στα σημεία-πυρήνες συγκέντρωσης των ζώων και, βέβαια, χρειάζεται σωστή εφαρμογή των νόμων που έτσι κι αλλιώς υπάρχουν σήμερα, για την προστασία αυτού του συμπαθέστατου, πλην μονίμως απειλούμενου θαλάσσιου θηλαστικού.

Γιατί, αν εξαφανιστεί κι αυτό, όπως συνέβη με πολλά άλλα είδη φώκιας ανά τον κόσμο, εμείς και ο πλανήτης μας θα είμαστε φτωχότεροι.